Anasayfa - MENÜ - Tüketici Köşesi
 

Tüketici Köşesi

    ASANSÖR KABİN ÖLÇÜLERİ

      Müşteri ihtiyaçları doğrultusunda kaliteyi artırarak müşterilerine gereken hizmeti sunmak başlıca hedefdir. İleri teknoloji ürünleri ile desteklenen istikrarlı üretim yaklaşımı ile müşterilerine değer sunmayı hizmet edinmiştir.

                Asansörler insanlarin bina içinde düsey tasimaciliginda kullanilmak üzere, rahat ve uygun hizmet vermek amaciyla yerlestirilirler. Dört veya daha fazla katli binalarda tek, alti kattan fazla olan binalarda iki veya daha fazla kabinli asansörlerin kullanilmasi tavsiye edilir. II. Dünya Savasi’ndan sonra orta ve yüksek binalarin sayisindaki hizli artis asansör endüstrisinin gelismesine ve degismesine neden olmustur. Son otuz yilda otomatik kapilar ve daha iyi kontrol sistemleri gelistirilmistir. Trafik analizi ve tasariminda da gelismeler kaydedilmistir.
Asansör sisteminin kontrolü, düsük ve yüksek olmak üzere iki seviyeye ayirmak mümkündür. Ilki tek baçina kabinleri hareket ettirmeye, durdurmaya, kapilan açip kapamaya kumanda etmekle ilgilidir. Birden fazla kabin bulunan sistemlerde koordinasyonu saglamak için yüksek seviyeli kontrol kullanilir ve asansör tasarimcilari tarafindan tanimlanan mantik kurallarina göre çalismaktadir. Bu kurallarin tümüne “asansör kontrol algoritmasi” denir [1,2]. 
1857 yilinda ilk insan asansörü tesis edilmesine ragmen, 1900′ lü yillarin baslangicinda asansör sistemlerinin yüksek seviyeli kontrolü önem kazanmistir. Binalarin ve özellikle yüksek bina yapiminin anmasiyla, artan “bina nüfusuna” cevap vermek ve yüksek tasima kapasitesi saglamak için birden fazla kabine ihtiyaç dogdu. Asansör kontrol algoritmasi, en uygun yolla asansörün kabin ve kat çagrilarina yanit vermesini saglar. Bunun sonucunda elde edilenler;
1. Binalardaki her kata hizmet temin etmek,
2. Insanlarin bir kattan digerine gidis süresini azaltmak,
3. Insanlarin hizmet için karta bekleme süresini azaltmak,
4. Belli bir sürede mümkün oldugunca fazla kisiye hizmet vermek,
Insanlarin katlarda bulunmasi ve asansörlerden hizmet talep etmelerinin ve talep zamanin da tesadüfi olmasi nedeniyle yukarida sayilanlarin elde edilmesinde problemlerle karsilasilir. Sonuç olarak kontrol algoritmasinin insanlarin taleplerindeki degismeyi takip etmesi gerekir.
ASANSÖR KONTROLÜ
2. ASANSÖR SISTEMI
2.1. Asansörün Tanimi
Asansörler, yük ve insanlari, kilavuz raylar arasinda hareketli kabin veya platformlari ile düsey dogrultuda tasimaya yarayan mekanik tesislerdir. Asansörler kat farki olan yerler arasinda çabuk, kolay, rahat, güvenli olarak tasimayi gerçeklestirirler.
Kullanildiklari Yerler:
Her türlü konut, fabrika, is, santral, degirmen, hastane, okul, tiyatro binalari, devlet daireleri, kuleler, depolar, tren ve metro istasyonlari, bakim tamir atölyeleri, otoparklar, yolcu, savas ve uçak gemileri, füze rampalari, insaat yerleri, maden kuyulari, aydinlatma direkleri gibi çok yaygin ve degisiktir.
2.2. Asansörlerin Siniflandirilmasi
2.2.1. Insan Asansörleri
Esas itibariyle insan nakli için öngörülmüs asansörlerdir. Kabinleri kapilari itinali bir sekilde düzenlenmis ve donatilmistir. Bu asansörler, yolcuyu hiç rahatsiz etmeyecek sekilde hareket etme özelligine sahiptirler. Bir bölümü tekerlekli sandalye ve sedye ile hasta tasiyabilecek kabin formunda olmak üzere özürlü – hasta asansörleri adim alir. Kumanda düzenleri dügmeli kumanda düzenleridir.
2.2.2. Yük Asansörleri
Esas itibariyle yük tasimak için öngörülmüs olmakla beraber insan nakli içinde kullanilirlar. Kabin büyüklügü, hizi ve tasima kapasitesi öngörülen yüke göre boyutlandirilmistir. Donanim ve konstriksiyonu basit tutulmustur. Sürekli büyük yüklerle yüklendiklerinden çalisma emniyeti ve güvenirliligine büyük özen göstermek gerekir. Kumanda düzenleri son yillarda zemin kata ya da her kata göndermeli – dügmeli kumanda düzeni olmustur.
2.2.3. Monsarjlar (Monte-Charge)
Dosya, paket, yemek gibi küçük yüklerin naklinde kullanilir. Tasima kapasiteleri 300 kg (genelde 100 kg yapilir), hizlan ise 1.5 m/s (genelde 1 m/s yapilir) ile sinirlandirilmistir. Kumanda sistemi çagirma veya göndermeye cevap verebilecek sekilde dügmeli kumanda sistemi olarak düzenlenmistir.
2.3. Asansörlerin Kumanda Sistemleri
2.3.1. Dügmeli Kumanda Sistemleri
Dügmeli kumanda, asansörün her isteyen tarafindan kullanilabilmesini saglar.
a) Çagirmali Kumanda Sistemi:
Çagirmali kumanda sisteminde katlardan çagirma dügmesine veya kabin içinden kat dügmelerinden birine basmak kabinin gelmesini veya istenilen kata ulasmasini saglar. Kabin hareket ederken çagirma ve kat kumanda dügmelerinin etkisi yoktur. Çagirma dügmeleri ancak her hareketin sonunda ve kat kapisi kapandiktan birkaç saniye sonra etkili olurlar. Böylece kapi açma veya gitmek istedigi kat dügmesine basma zamani birakilir. Katlarda yer alan mesgul isaret lambasi ile bekleyen diger yolculara asansörün yeni bir çagirma kumandasinin yerine getirilemeyecegi bildirilmis olur. Çagirmali kumanda sistemi, trafik yogunlugu fazla olmayan binalarda kullanilabilir. Belirli katlar arasinda trafîk fazla ise, diger katlarda bulunan ve asansörü kullanmak isteyen yolcular adi geçen belirli katlar arasindaki trafik normal hale gelinceye kadar beklemek zorunda kalirlar.
b) Toplamali Kumanda Sistemi:
Asansörlerden ekonomik bir sekilde yararlanmak, kabinin bos hareketlerini önleyerek daha çok insanin istegini yerine getirmek ancak toplamali kumanda sistemi ile mümkündür. Toplamali kumanda diye ister katlardan, isterse kabin içinden bildirilen istekleri sürekli bir sekilde alan ve bunlari toplayan dügmeli kumandaya denir. Bu kumanda sistemi verilen kumandalari kabinin hareket yönündeki kat sirasina göre yerine getirir ve hareket yönünü, o yönde yerine getirilecek bütün kumandalari bitirdikten sonra degistirir. Toplamali kumanda da asansörün gereksiz bos hareketleri önlenir, daha çok yolcunun istegi yerine getirilir. Enerji tasarrufu ve daha az asinmadan dolayi isletme masraflari azalir.
2.4. Asansör Tahrik Düzenleri
Bir asansör tesisi genel olarak kumanda tahrik sistemi ve kapi düzenlerinden olusur. Tahrik elemani genel olarak üç fazli asenkron motordur. Motor hizini tahrik kasnagina uydurmak için araya disli düzeni konulur. Motor hizim tahrik kasnagina uydurmak için araya disli düzeni konulur.
Asansörde iyi bir isletme olmasi için yolculari rahatsiz etmeyecek sekilde hizlanip yavaslamasi, tam kat hizasinda durmasi ve en kisa sürede maksimum insani tasimasi zaman kaybina sebep olmamasi gerekir.
2.4.1. Tek Hizli Tahrik
Bu düzen tek hizli bir asenkron motor ve disli düzeninden olusur. 25m’ ye kadar (8 durak) gidis uzakligi ve 0.63 m/s hizlarda kullanilir. Kalkis hizi motorun devir sayisi – moment egrisi ile belirlenir. Durusta ise motorun enerjisi kesilir, motor mekanik frenle durdurulur. Yolcularin rahatsiz olmamasi için mekanik frenin bir miktar kaymasina izin verilir. Hizin düsük olmasi etkiyi azaltir. Düzende disli bulunmasi hem gürültüye hem de zamanla arizalara yol açabilir. Devir yönünü degistirmek için iki faz yer degistirilir.
2.4.2. Çift Hizli Tahrik
Tek hizli tahrikte oldugu gibi arada yine bir disli düzeni vardir. Motorda birbirinden bagimsiz kutup sayisi farkli iki sargi bulunur. Genellikle tahrik hizi 1-1.4 m/s’ dir. Motor büyük hizla kalkinir, kata belli bir mesafe kalinca düsük hiza geçirilir. Motor mekanik frenle durdurulur. Çift hizli asansörlerde bir hizdan diger bir hiza geçislerde kabindeki yolcular rahatsiz olabilmektedir. Ayrica hizin sert degisimi mekanik parçalar üzerinde asin dinamik kuvvetler olusturabilmektedir. Bunu önlemek amaciyla çift hizli asansör makinalarinda bir elektrik fren ilave edilmistir. Disli grubu ve mekanik fren yine vardir. Kabin hizlanirken düsük hizla yol alir. Frenin kisa sürede yavas yavas açmasi ile yol alma yumusak olur. Fren makinasi, asenkron motorun miline akuple edilmis rotoru kisa devre edilmis bir DC makina olabilir. Kutup sargilarina gerilim uygulaninca fren momenti olusur. 2000 kg’ lik yüklerde ve 2 m/s’ lik hizlarda kullanilir.
2.4.3. Inverter Kontrollü Asansör Sistemleri
Yan iletken güç elektronigindeki gelismeler sonucu inverterler asansörlerde de kullanilmaya baslanmistir. Inverter kontrol sistemi, Ward-Leonard veya geleneksel AC gerilim kontrol yöntemlerine göre daha az enerjiye gereksinim duyar ve ideal hiz ayar olanagi saglar. Ayrica PLC ile birlikte kullanilarak her türlü ihtiyaca cevap verebilecek sekilde düzenlenebilir.
Geleneksel primer gerilim kontrolünde motorun devir sayisi sabit frekansta, motorun uç gerilimi degistirilmek sureti ile ayarlaniyorken inverter kontrollü sistemlerde motorun gerilimi yaninda frekansi da degistirilir. Bu da motora her devirde optimum döndürme momenti saglar. Bu sistemde AC motor, IGBT (Insulated Gate Bipolar Transistor) adi verilen yan iletken elemanlarla olusturulan bir düzenle kontrol edilir.
Genel olarak açiklamak gerekirse inverter, sebeke geriliminin U1 ve frekansin f1 degerinde suni bir gerilim ve frekans olusturur (U2 ve f2). Motor gerilim-frekansinin degistirilebilmesi için, ilk önce suni 3 faz sebekesi olusturulmalidir. Bu da normal sebekenin, köprü diyot grubu veya kontrollü bir AC/DC dönüstürücü ile dogrultularak, güç transistörleri ile evirilmesi sonucu elde edilebilir. Böylece suni 3 faz sebekesi PWM (Pulse Width Modulation – Darbe Genislik Modilasyonu) yöntemi gibi herhangi bir yöntem ile olusturulur. Motor, inverter üzerinden çalistirildiginda normal sebekeden çok farkli moment ve devir sayisi karakteristigi gösterir. înverter motor devrini, döndürme momentini veya E/f oranini sabit tutmak sureti ile sifir devirden, nominal devire kadar çikartilabilir. Bu yolla motor daima dengeli ve orantili olur.
Inverterle kontrol edilen asansörlerin avantajlari
1. Optimal frekansla motor verimi artar.
2. Dogrultucuda kayiplarin azaltilmasi sonucu olarak giris akimi düzeltilir ve güç faktörü artar.
3. Enerji gereksinimi daha azdir.
4. Yüksek sürat imkani saglanir.
5. Seri ivme ile kalkis imkani.
6. Motor isinmasi daha az düzeydedir.
2.4.4. Lineer Motorlar ile Tahrik
Lineer motorlarin asansör sistemlerinde kullanilmasi en önemli yeniliklerden biridir. Kullanilan ray klasik elektrik motorlarinda bulunan alüminyum statorlarin büyütülmüsü olarak düsünülebilir. Ancak elektrik motorlarinda stator yalnizca dönen armatürün çevresini sardigi halde, lineer motorlarda ray boyunca uzanmis olmaktadir. Statordan geçen akimin kutuplarinin degistirilmesi ile asansörün yukariya ya da asagiya dogru hareketi gerçeklestirilir. Asansör kutuplarinin dengelenmesi ile de istenilen katta durdurulabilir. Kabinin ileri dogru hareketlerini hem raya hem de kabinin hemen altinda yer alan armatür donanimina akim verildiginde ortaya çikan elektrik kuvveti saglar.
Günümüzdeki sistemlerin karmasikligina karsilik, lineer motorlarla çalisan asansör sistemleri çok daha basit ve kullanislidir. Bugün kullanimda olan asansörlü binalarin çatilarina, kablolarin sarili oldugu büyük makaralari ve asansör motoru için özel bir alan ayirmak gerekir. Bu alanin kapladigi yer ortadan kalkar ki bu da lineer motorlu asansörlerin kullanilmasiyla mümkün olur. Son yillarda asansörün kilavuz raylari arasina monte edilen, makina dairesine ihtiyaç duymayan asansör motorlari da müsterilere alternatif olarak sunulmaktadir. Simdiye kadar yapila gelmis olan güvenlik sistemlerin tümü, lineer motorlarin asansörlere uygulanmasi durumunda da geçerliligini korumaktadir.
ASANSÖR KONTROLÜ
1. GIRIS
Asansörler insanlarin bina içinde düsey tasimaciliginda kullanilmak üzere, rahat ve uygun hizmet vermek amaciyla yerlestirilirler. Dört veya daha fazla katli binalarda tek, alti kattan fazla olan binalarda iki veya daha fazla kabinli asansörlerin kullanilmasi tavsiye edilir. II. Dünya Savasi’ndan sonra orta ve yüksek binalarin sayisindaki hizli artis asansör endüstrisinin gelismesine ve degismesine neden olmustur. Son otuz yilda otomatik kapilar ve daha iyi kontrol sistemleri gelistirilmistir. Trafik analizi ve tasariminda da gelismeler kaydedilmistir.
Asansör sisteminin kontrolü, düsük ve yüksek olmak üzere iki seviyeye ayirmak mümkündür. Ilki tek baçina kabinleri hareket ettirmeye, durdurmaya, kapilan açip kapamaya kumanda etmekle ilgilidir. Birden fazla kabin bulunan sistemlerde koordinasyonu saglamak için yüksek seviyeli kontrol kullanilir ve asansör tasarimcilari tarafindan tanimlanan mantik kurallarina göre çalismaktadir. Bu kurallarin tümüne “asansör kontrol algoritmasi” denir [1,2].
1857 yilinda ilk insan asansörü tesis edilmesine ragmen, 1900′ lü yillarin baslangicinda asansör sistemlerinin yüksek seviyeli kontrolü önem kazanmistir. Binalarin ve özellikle yüksek bina yapiminin anmasiyla, artan “bina nüfusuna” cevap vermek ve yüksek tasima kapasitesi saglamak için birden fazla kabine ihtiyaç dogdu. Asansör kontrol algoritmasi, en uygun yolla asansörün kabin ve kat çagrilarina yanit vermesini saglar. Bunun sonucunda elde edilenler;
1. Binalardaki her kata hizmet temin etmek,
2. Insanlarin bir kattan digerine gidis süresini azaltmak,
3. Insanlarin hizmet için karta bekleme süresini azaltmak,
4. Belli bir sürede mümkün oldugunca fazla kisiye hizmet vermek,
Insanlarin katlarda bulunmasi ve asansörlerden hizmet talep etmelerinin ve talep zamanin da tesadüfi olmasi nedeniyle yukarida sayilanlarin elde edilmesinde problemlerle karsilasilir. Sonuç olarak kontrol algoritmasinin insanlarin taleplerindeki degismeyi takip etmesi gerekir.
ASANSÖR KONTROLÜ
2. ASANSÖR SISTEMI
2.1. Asansörün Tanimi
Asansörler, yük ve insanlari, kilavuz raylar arasinda hareketli kabin veya platformlari ile düsey dogrultuda tasimaya yarayan mekanik tesislerdir. Asansörler kat farki olan yerler arasinda çabuk, kolay, rahat, güvenli olarak tasimayi gerçeklestirirler.
Kullanildiklari Yerler:
Her türlü konut, fabrika, is, santral, degirmen, hastane, okul, tiyatro binalari, devlet daireleri, kuleler, depolar, tren ve metro istasyonlari, bakim tamir atölyeleri, otoparklar, yolcu, savas ve uçak gemileri, füze rampalari, insaat yerleri, maden kuyulari, aydinlatma direkleri gibi çok yaygin ve degisiktir.
2.2. Asansörlerin Siniflandirilmasi
2.2.1. Insan Asansörleri
Esas itibariyle insan nakli için öngörülmüs asansörlerdir. Kabinleri kapilari itinali bir sekilde düzenlenmis ve donatilmistir. Bu asansörler, yolcuyu hiç rahatsiz etmeyecek sekilde hareket etme özelligine sahiptirler. Bir bölümü tekerlekli sandalye ve sedye ile hasta tasiyabilecek kabin formunda olmak üzere özürlü – hasta asansörleri adim alir. Kumanda düzenleri dügmeli kumanda düzenleridir.
2.2.2. Yük Asansörleri
Esas itibariyle yük tasimak için öngörülmüs olmakla beraber insan nakli içinde kullanilirlar. Kabin büyüklügü, hizi ve tasima kapasitesi öngörülen yüke göre boyutlandirilmistir. Donanim ve konstriksiyonu basit tutulmustur. Sürekli büyük yüklerle yüklendiklerinden çalisma emniyeti ve güvenirliligine büyük özen göstermek gerekir. Kumanda düzenleri son yillarda zemin kata ya da her kata göndermeli – dügmeli kumanda düzeni olmustur.
2.2.3. Monsarjlar (Monte-Charge)
Dosya, paket, yemek gibi küçük yüklerin naklinde kullanilir. Tasima kapasiteleri 300 kg (genelde 100 kg yapilir), hizlan ise 1.5 m/s (genelde 1 m/s yapilir) ile sinirlandirilmistir. Kumanda sistemi çagirma veya göndermeye cevap verebilecek sekilde dügmeli kumanda sistemi olarak düzenlenmistir.
2.3. Asansörlerin Kumanda Sistemleri
2.3.1. Dügmeli Kumanda Sistemleri
Dügmeli kumanda, asansörün her isteyen tarafindan kullanilabilmesini saglar.
a) Çagirmali Kumanda Sistemi:
Çagirmali kumanda sisteminde katlardan çagirma dügmesine veya kabin içinden kat dügmelerinden birine basmak kabinin gelmesini veya istenilen kata ulasmasini saglar. Kabin hareket ederken çagirma ve kat kumanda dügmelerinin etkisi yoktur. Çagirma dügmeleri ancak her hareketin sonunda ve kat kapisi kapandiktan birkaç saniye sonra etkili olurlar. Böylece kapi açma veya gitmek istedigi kat dügmesine basma zamani birakilir. Katlarda yer alan mesgul isaret lambasi ile bekleyen diger yolculara asansörün yeni bir çagirma kumandasinin yerine getirilemeyecegi bildirilmis olur. Çagirmali kumanda sistemi, trafik yogunlugu fazla olmayan binalarda kullanilabilir. Belirli katlar arasinda trafîk fazla ise, diger katlarda bulunan ve asansörü kullanmak isteyen yolcular adi geçen belirli katlar arasindaki trafik normal hale gelinceye kadar beklemek zorunda kalirlar.
b) Toplamali Kumanda Sistemi:
Asansörlerden ekonomik bir sekilde yararlanmak, kabinin bos hareketlerini önleyerek daha çok insanin istegini yerine getirmek ancak toplamali kumanda sistemi ile mümkündür. Toplamali kumanda diye ister katlardan, isterse kabin içinden bildirilen istekleri sürekli bir sekilde alan ve bunlari toplayan dügmeli kumandaya denir. Bu kumanda sistemi verilen kumandalari kabinin hareket yönündeki kat sirasina göre yerine getirir ve hareket yönünü, o yönde yerine getirilecek bütün kumandalari bitirdikten sonra degistirir. Toplamali kumanda da asansörün gereksiz bos hareketleri önlenir, daha çok yolcunun istegi yerine getirilir. Enerji tasarrufu ve daha az asinmadan dolayi isletme masraflari azalir.
2.4. Asansör Tahrik Düzenleri
Bir asansör tesisi genel olarak kumanda tahrik sistemi ve kapi düzenlerinden olusur. Tahrik elemani genel olarak üç fazli asenkron motordur. Motor hizini tahrik kasnagina uydurmak için araya disli düzeni konulur. Motor hizim tahrik kasnagina uydurmak için araya disli düzeni konulur.
Asansörde iyi bir isletme olmasi için yolculari rahatsiz etmeyecek sekilde hizlanip yavaslamasi, tam kat hizasinda durmasi ve en kisa sürede maksimum insani tasimasi zaman kaybina sebep olmamasi gerekir.
2.4.1. Tek Hizli Tahrik
Bu düzen tek hizli bir asenkron motor ve disli düzeninden olusur. 25m’ ye kadar (8 durak) gidis uzakligi ve 0.63 m/s hizlarda kullanilir. Kalkis hizi motorun devir sayisi – moment egrisi ile belirlenir. Durusta ise motorun enerjisi kesilir, motor mekanik frenle durdurulur. Yolcularin rahatsiz olmamasi için mekanik frenin bir miktar kaymasina izin verilir. Hizin düsük olmasi etkiyi azaltir. Düzende disli bulunmasi hem gürültüye hem de zamanla arizalara yol açabilir. Devir yönünü degistirmek için iki faz yer degistirilir.
2.4.2. Çift Hizli Tahrik
Tek hizli tahrikte oldugu gibi arada yine bir disli düzeni vardir. Motorda birbirinden bagimsiz kutup sayisi farkli iki sargi bulunur. Genellikle tahrik hizi 1-1.4 m/s’ dir. Motor büyük hizla kalkinir, kata belli bir mesafe kalinca düsük hiza geçirilir. Motor mekanik frenle durdurulur. Çift hizli asansörlerde bir hizdan diger bir hiza geçislerde kabindeki yolcular rahatsiz olabilmektedir. Ayrica hizin sert degisimi mekanik parçalar üzerinde asin dinamik kuvvetler olusturabilmektedir. Bunu önlemek amaciyla çift hizli asansör makinalarinda bir elektrik fren ilave edilmistir. Disli grubu ve mekanik fren yine vardir. Kabin hizlanirken düsük hizla yol alir. Frenin kisa sürede yavas yavas açmasi ile yol alma yumusak olur. Fren makinasi, asenkron motorun miline akuple edilmis rotoru kisa devre edilmis bir DC makina olabilir. Kutup sargilarina gerilim uygulaninca fren momenti olusur. 2000 kg’ lik yüklerde ve 2 m/s’ lik hizlarda kullanilir.
2.4.3. Inverter Kontrollü Asansör Sistemleri
Yan iletken güç elektronigindeki gelismeler sonucu inverterler asansörlerde de kullanilmaya baslanmistir. Inverter kontrol sistemi, Ward-Leonard veya geleneksel AC gerilim kontrol yöntemlerine göre daha az enerjiye gereksinim duyar ve ideal hiz ayar olanagi saglar. Ayrica PLC ile birlikte kullanilarak her türlü ihtiyaca cevap verebilecek sekilde düzenlenebilir.
Geleneksel primer gerilim kontrolünde motorun devir sayisi sabit frekansta, motorun uç gerilimi degistirilmek sureti ile ayarlaniyorken inverter kontrollü sistemlerde motorun gerilimi yaninda frekansi da degistirilir. Bu da motora her devirde optimum döndürme momenti saglar. Bu sistemde AC motor, IGBT (Insulated Gate Bipolar Transistor) adi verilen yan iletken elemanlarla olusturulan bir düzenle kontrol edilir.
Genel olarak açiklamak gerekirse inverter, sebeke geriliminin U1 ve frekansin f1 degerinde suni bir gerilim ve frekans olusturur (U2 ve f2). Motor gerilim-frekansinin degistirilebilmesi için, ilk önce suni 3 faz sebekesi olusturulmalidir. Bu da normal sebekenin, köprü diyot grubu veya kontrollü bir AC/DC dönüstürücü ile dogrultularak, güç transistörleri ile evirilmesi sonucu elde edilebilir. Böylece suni 3 faz sebekesi PWM (Pulse Width Modulation – Darbe Genislik Modilasyonu) yöntemi gibi herhangi bir yöntem ile olusturulur. Motor, inverter üzerinden çalistirildiginda normal sebekeden çok farkli moment ve devir sayisi karakteristigi gösterir. înverter motor devrini, döndürme momentini veya E/f oranini sabit tutmak sureti ile sifir devirden, nominal devire kadar çikartilabilir. Bu yolla motor daima dengeli ve orantili olur.
Inverterle kontrol edilen asansörlerin avantajlari
1. Optimal frekansla motor verimi artar.
2. Dogrultucuda kayiplarin azaltilmasi sonucu olarak giris akimi düzeltilir ve güç faktörü artar.
3. Enerji gereksinimi daha azdir.
4. Yüksek sürat imkani saglanir.
5. Seri ivme ile kalkis imkani.
6. Motor isinmasi daha az düzeydedir.
2.4.4. Lineer Motorlar ile Tahrik
Lineer motorlarin asansör sistemlerinde kullanilmasi en önemli yeniliklerden biridir. Kullanilan ray klasik elektrik motorlarinda bulunan alüminyum statorlarin büyütülmüsü olarak düsünülebilir. Ancak elektrik motorlarinda stator yalnizca dönen armatürün çevresini sardigi halde, lineer motorlarda ray boyunca uzanmis olmaktadir. Statordan geçen akimin kutuplarinin degistirilmesi ile asansörün yukariya ya da asagiya dogru hareketi gerçeklestirilir. Asansör kutuplarinin dengelenmesi ile de istenilen katta durdurulabilir. Kabinin ileri dogru hareketlerini hem raya hem de kabinin hemen altinda yer alan armatür donanimina akim verildiginde ortaya çikan elektrik kuvveti saglar.
Günümüzdeki sistemlerin karmasikligina karsilik, lineer motorlarla çalisan asansör sistemleri çok daha basit ve kullanislidir. Bugün kullanimda olan asansörlü binalarin çatilarina, kablolarin sarili oldugu büyük makaralari ve asansör motoru için özel bir alan ayirmak gerekir. Bu alanin kapladigi yer ortadan kalkar ki bu da lineer motorlu asansörlerin kullanilmasiyla mümkün olur. Son yillarda asansörün kilavuz raylari arasina monte edilen, makina dairesine ihtiyaç duymayan asansör motorlari da müsterilere alternatif olarak sunulmaktadir. Simdiye kadar yapila gelmis olan güvenlik sistemlerin tümü, lineer motorlarin asansörlere uygulanmasi durumunda da geçerliligini korumaktadir.
ASANSÖR KONTROLÜ
3. BIR KONTROL SISTEMININ YAPISI
Bütün kontrol sistemleri temel olarak, veri giris (isaret girisi), veri isleme alam (isaret isleme ve lojik islemler) ve seri çikis alanina (isaret çikisi) sahiptirler. Bir kontrol sisteminde bilgi, veri girisinden veri isleme yolu ile veri çikisina dogru hareket eder. Sekil 1′ de bir kontrol sisteminin temel yapilan blok olarak gösterilmistir.
a) Isaret Girisi
Bu tüm algilayicilar / güç çeviricilerinden (Kontrol anahtarlari, limit anahtari, endüktif algilayicilar, kapasitif algilayicilar, hall generatörleri, magneto-dirençler vb.) alinan isaretleri kapsamaktadir.
b) Düzenleme Bölümü
Eger diger sistemlerden gelen isaret, herhangi bir bozulmaya maruz kalmissa veya degiserek algilanmissa, isaretin isleme bölümünün seviyesine uygun hale getirilmesi gerekmektedir.
c) Isaret Bölümü
Bu bölümde bütün zincirleme veya lojik operasyonlar, bellek fonksiyonlari, sayici operasyonlari vb. islemlerin gerçeklestirilmesi mümkündür. Islem bölümü, bütün kontrol sistemlerinin ana birimi oldugundan istenilen fonksiyonlarin öncelikle bu bölümün parametrelerine bagimliligi bilinmelidir. Islem bölümü bu noktada artik, kontaktör ve yardimci rölelere gereksinim duydugu halde elektronik kontrol sistemlerinde lojik kapilar (and, or gibi) PLC’ ler ve islem bilgisayarlari sistemle birlikte islemlere uygulanirlar.
d) Kuvvetlendirme Bölümü
Islem bölümünden gelen düsük güçlü / seviyeli sinyaller bu bölümde yükseltilir. Böylece islenmis sinyalin seviyesi, kontaktörleri, selenoid valfleri veya diger kontrol edilen elemanlari ve uyan lambalarin sürebilecek seviyeye getirilmis olur.
e) Çikis Bölümü
Kontrol edilen sistem fonksiyonlarini dogrudan dogruya etkileyen son kontrol elemanlaridir.

Sekil 3.1 Bir Kontrol Sisteminin Temel Yapilari
3.1. Programlanabilir Kontrol Sisteminin Geleneksel Kontrol Sistemi ile Karsilastirilmasi
Röle ve kontaktörlü kontrol ve kumanda devreleri ile programlanabilir lojik denetleyiciler arasinda genel bir karsilastirma yapacak olursak, asagidaki sonuçlan elde edilebilir.
a) Programlanabilir Lojik Denetleyiciler
1. Çabuk ve yeniden programlanabilme özelligi vardir.
2. Dokümantasyon için sistemden bilgi almak mümkündür.
3. Modüler yapiya sahip oldugu için sistemin olusturulmasi, isletmeye alinmasi, bakimi ve onarimi kolaydir.
4. Sistem bir bilgisayar ile bilgi alisverisinde bulunabilir.
5. Yeni teknoloji oldugu için gelismelere açiktir.
6. EMI (Electromagnetic Interface) etkisine açiktir. Elektriksel gürültülerden etkilendigi için gerekli önlemler alinmalidir.
b) Röle ve Kontaktörlü Kontrol Sistemleri
1. Yeniden programlanabilme özelligi yoktur.
2. Dokümantasyon ancak çalisan sistemin teknik verilerinin periyodik kontrolü ile mümkündür.
3. Sistemin olusturulmasi, isletmeye alinmasi, bakimi ve onarimi zaman ve çaba gerektiren islerdir.
4. Sistemin bir bilgisayar ile iletisim kurmasi mümkün degildir.
5. Geleneksel bir yöntem oldugundan gelismelere kapalidir.
EMI ve elektriksel gürültülerden etkilenme yoktur.
ASANSÖR KONTROLÜ
4. ASANSÖR SISTEMLERININ KONTROLÜ
4.1. Asansör Trafigi
Binadaki yolcu hareketinin degisimi trafik modeli ile belirlenir. Degisik binalar için bu degisim ayni olmamasina ragmen belirli bina tipleri için genellestirilmis modeller vardir. Bir is merkezinde karsilasilan trafik modeli Sekil 2-1′ de görülmektedir. Asansör trafik yogunlugu, genellikle 5 dakikalik periyotta asansöre ulasan veya asansörden hizmet talep eden bina nüfusunun yüzdesiyle ifade edilir. BARNEY yaptigi çalismalarda yolcu talebine en uygun degerlerin 5 dakikalik tasima kapasitesiyle elde edilebilecegini önermistir [3].

Sekil 4.1 Genel asansör trafik modeli
Asansör trafik hareketinde karsimiza çikan baslica trafik halleri asagidaki gibi siniflandirilabilir.
1. Yukari-pik trafik : Ana giristen yukariya dogru tüm veya büyük bir bölüm trafigin etkin oldugu haldir. Sabah kalabalik zamanda baslar ve azalarak ögle zamani periyodunda biter.
2. Asagi-pik trafik : Yolcularin büyük bir çogunlugunun ana giristen asansörü terk ettigi trafik akisinin oldugu haldir. Ögle zamani periyodunda az olarak görülür ve çalisma saatlerinin sonunda belirir.
3. Iki yönlü trafik : Belirli kata ve bu kattan baska katlara trafik akisinin görüldügü haldir. Bu kat ana giris olabilir.
4. Dört yönlü trafik : Baskin trafik akisinin belirli iki kat arasinda oldugu haldir. Bu katlardan biri ana giris olabilir.
5. Tesadüfi veya dengeli katlar arasi trafik : Saptanan çagrilarin sezilebilen modelinin olmadigi ve insanlarin bina içinde hareket etmelerinden dolayi gün içinde görülen haldir.
Dengeli katlar arasi trafik hali, diger özel durumlara nazaran daha genellestirilmistir. Yukari-pik durumunda insanlar ana giristen sadece yukaridaki diger katlara gitmek için asansörü kullanirlar. Böylece dengesiz katlar arasi trafik yaratilmis olur. Benzer husus asagi-pik, iki yönlü ve dört yönlü trafik durumlarinda da uygulanir. Yolcularin bekleme sürelerini minimum tutmak için dengesiz trafik halleri, özel kabuller gerektirir.
Tek tek binalarin gerçek trafik modeli, binalarin kendine ait özelliklerine baglidir. Bunlardan baslicalari binanin tipi ve kullanim amacidir. Örnegin bina is yeri, okul, hastane veya apartman olabilir. Trafik modelini etkileyen diger faktörler; ikametgah olarak kullanilmayan binalarda çalisma zamanindan etkilenen bina nüfusu, binalarda yasayan insanlar. Is yerlerinde servis katlarinin varligi belirli zamanlarda yüklü iki yönlü trafige sebep olur. Bazi durumlarda, belirli katta bulunan konferans salonunun varligi ara sira yüklü iki yönlü trafik veya dört yönlü trafik olmasina nedeni olabilir.
Asansör sistemleri her zaman mümkün olan trafik hallerini karsilamak için tasarlanir ve bina talepleri için belli bir esneklige sahip kontrol algoritmasi dizayn edilir. Bina (ikametgah, is yen gibi) fonksiyonunun degismesiyle problemler ortaya çikar.
“Yukari-pik trafik” hali, en iyi tanimlanan hallerden biridir. Zira yolcularin büyük bir bölümü ana giristen hizmet talebinde bulunur, böylece kontrol algoritmasi mümkün oldugu sürece diger kat çagrilarini önemsemeyerek tüm kabinleri ana girise gönderir. Belirtilen nitelikler tasima kapasitesini arttirmak için algoritmaya dahil edilir. Ana giristen kabinin iyice yüklemeden hareket etmemesi saglanarak bu artis elde edilir. Bu optimizasyonu yapmak için her bir kabin isletiminde tasinan yolcu sayisi tanimlanir. Kabin ana giriste bulundugunda, belli bir yük düzeyine gelinceye kadar beklenir; veya ilk kabin çagrisi kaydedilinceye kadar beklemeye devam edilir.
“Asagi-pik trafik” hali, yukari-pik trafik halinin tersi bir seklinde gelisir. Bu durumda çesitli katlardan” yolcular ana girise dogru gitmek için hizmet talebinde bulunurlar. Bu nedenle temel asagi-pik kontrol algoritmasi bina içinde hizmet dagilimi talep eder. Saptanan en büyük problem, kabinlerin yukari katlarda dolmasi ve asagi katlara hizmet verebilmek için yerin olmamasidir. Bunu önlemek için, binayi sabit talep sektörlerine1 bölmek önerilebilir. Bu yöntemde sektörlerin genisligi yerel hizmet taleplerine göre ayarlanir.
“Iki yönlü ve dört yönlü trafik” hallerinde, binada belirli katlardaki istek seviyelerinin saptanmasi gerektiginden, kabinin ilk nerede duracagini tespit etmek sorun yaratir ve özel bir çaba gerektirir. Daha yogun talebin olacagi katlari önceden sezip, bos kabini oraya göndererek bu sorun çözülür. Bazi sistemler iki veya dört yönlü trafik için mümkün olan etkin kat olarak önceden belirlenen bir veya iki kata müsaade eder. Bu katlar genelde restoran veya kafeterya bulunan katlardir.
Ticari binalarda random (rasgele) katlar arasi trafik en büyük etkinligi gösterir. Her bir yolcu dolasimi için sistem kapasitesinde daha çok talep edilen durak sayisina ihtiyaç duyar. Bunun sebebi her yolcunun kabinin kendi çagrisina ve hedefledigi kat çagrisina uyarak durmasini istemesidir. Sonuçta asansör sistemi tüm zamanlarda yolcu bekleme zamanini azaltmasini ve binada her kata verilen servisi ayarlamak zorundadir. Bunun için kabinler, bosaldiginda bina içine dagitilmakta ve genellikle park etme yöntemiyle bu is yapilmaktadir. Bina mevcut kabin sayisinda park sektörlerine ayrilir ve her sektör siniri içinde kabinler park edilir. Kat çagrilarina kabinleri dagilimi bir çok yöntemle saglanir. Genel yaklasim kabini en yakin çagriya yollamak ve esit dagilim temin etmektir. Özellikle trafik yogunlugunun fazla oldugunda ve kabinin bina içindeki çevrim zamani artar. Kabinin dolasimi sirasinda ugrayacagi durak adedi artacagindan, sonuçta yolcu bekleme zamani da artar.
Konvansiyonel grup kontrol sistemi, çesitli trafik hallerindeki mahzurlari gidermek amaciyla gelistirilmis bir otomatik asansör grup kontrolüdür. Bu kontrol sistemlerinde kabinler tek baslarina çalismalari halinde daha iyi performans sergilerler. Bu tip kontrol sistemlerine etki eden etkenler söyle siralanabilir:
1. Talep sektörleri
2. Kabinlerin dagitimi
3. Tercihli kat servisi
4. Yukari servis
5. Asagi servis
6. Yüklü lokal talepler
7. Park etme
8. Bodrum kati servisi
4.2. Kontrol Sistemleri
Asansörlerin kontrolü iki degisik mühendislik problemine dayanir. Ilki kabini asagi, yukari yönlerde hareket ettirmek ve belirlenen katta durdurmaktir. Grup halinde birlikte çalisma durumu için ise, tek basina kabinlerin çalismasini kontrol ederek, verimli çalistirmayi saglamaktir.
4.2.1. Asansör kontrol sistemlerinin tarihsel gelisimi
Tekil asansör kontrolü, temel bir ihtiyaçtir ve asansör kullanilmaya baslandigindan itibaren mevcuttur. Ilk hidrolik ve buharla tahrik edilen asansörlerde kontrol el halati ile yapilmaktaydi [3,4], belli seviyelerde asansörden yararlanmak isteyen yolcular. kabini çagirmak için bu halati kullanmaktaydi.
Elektrikli asansörlerin gelismesiyle elektrikli kabin anahtari isletmesi kullanilmaya baslandi. Burada bir asansör operatörü kabini yukari / asagi yönlerde hareket ettiren anahtar devresini bir kol ile idare ederek kontrolü gerçeklestiriyordu. Operatörlü kabin kontrolü, kullanilmis ilk basit kontrol yöntemidir. Operatör durulacak katlara karar veren ve uygulayan kisidir. Kabinin uygun seviyede olup olmadigini kontrol etmek gözleme dayanmaktaydi.
Operatör kontrolü hemen hemen her zaman düsük hizli, hafif trafik sartlar altindaki asansörlerde görülmektedir. Bu kontrol yöntemi halen bazi alisveris merkezleri ve büyük otellerde, binanin atmosferine etki yapmasi nedeniyle kullanilir. Bu tip kontrolün sinirli oldugu görülmüs ve asansör mühendisleri tarafindan otomatik olarak çalisan elektrikle tahrik kontrolü ve tek kabin için sinyal sistemi gelistirilmistir. Otomatik tahrik ve asansörü sinyalle kontrol büyük bir gelisme kaydedilmistir. Bu gelismeye önemli bir etki de elektronik alanda gerçeklesen hamlelerdir.
Sinyal kontrolü, asansörlerde daha iyi hizlanma, yavaslama ve katlarda kabinin seviyelenmesi ve yüksek isletim hizlan ile daha iyi tasima kapasitelerine imkan vermistir.
Otomatik kapilardaki gelisme, otomatik dügmeli asansör sistemlerinin gelismesine ve operatöre ihtiyacini tamamen ortadan kalkmasina neden oldu. Otomasyon özellikle bir grup asansör kontrol edilecegi zaman vazgeçilmez hale gelmistir. Tekil asansör kontrolüne ilave olarak, degisik trafik sartlarinda kabinleri isletme yetenegine sahip kontrol sistemleri saglanmasi ve kabinler arasi baglanti kurulmasi gereklidir [5].
Günümüzde artik asansör sistemlerinin kontrolüne “mikroprosesörlü grup izleme sistemleri”, son yillarda da “kompüter kontrollü sistemler” girmistir. Özellikle kompüter alanindaki hizli gelismeler, kompüterin kontrol amaciyla asansör sanayiine girmesine neden olmustur. Yapilan tüm çalismalar asansör sistemlerinin tamamen kompüterize edilerek, degisik trafik sartlarinda aksaksiz çalisan kontrol sistemleri yaratmak yönündedir. Asansör kontrolünde kaydedilen gelismeler Tablo 2-1′ de görülmektedir [3].
Tablo 4-1 Asansör kontrolündeki gelismeler
1850-1890 Basit mekanik kontrol
1890-1920 Operatör ve elektrikli kabin anahtar devreli kontrolü
1920-1950 Operatör ve dügmeli kontrolü
1950-1975 Grup kontrolü : 1960′ a kadar programli kontrol ve sonra bölgelere ayrilmis kontrol
1975- Kompüter destekli grup kontrolü
4.2.2. Otomatik kabin kontrolü
En basit otomatik asansör kontrolü, tek çagrili sistemdir. Yolcular gidecekleri katin dügmesine basarak kabini hareket ettirirler. Kabin bu kata dogru hareket eder, diger katlara ugramadan yoluna devam eder. Yolcunun kontrol ettigi bu sistem operatör kullanilan sistemden daha iyi performans gösterir.
4.2.3. Grup kontrolü
Binadaki yolcularin trafigini karsilamak için tek kabinin yetersiz kaldigi hallerde birden fazla kabin yan yana yerlestirilir. Bu durumda kabinler arasi baglantinin kurulmasi problemi, karsimiza çikar. Tek tek kabin kontrol mekanizmalari birbirine baglanir ve “otomatik izleme kontrolü” uygulanir. Katlardan gelen çagriya göre kontrol devresi hangi katta duracagina gruptaki her kabin için karar verir.
4.2.4. Grup izleme kontrolü
Asansör grubunun, tek tek kabinlerin çalistirilmasina koordine edebilmek için otomatik “grup izleme sistemi”ne ihtiyaci vardir. Bu kontrol sistemi tasima kapasitesinden maksimum faydalanma, bekleme zamanini azaltarak yolcu servisini arttirir. Kabin çagrilari ve kat çagrilari öncelikle kaydedilir, daha sonra en uygun sekilde yanitlanir. Grup izleme kontrol algoritmasi belirli trafik durumlarinda sistemin uydugu kontrol kurallarini düzenler. Asansör izleme sistemi, çok basit programdan karmasik çoklu programa kadar çesitlilik gösterir. Birçok durum için gelistirilmis degisik kontrol algoritmalari mevcuttur [4].
4.3. Konvansiyonel Kontrol Sistemleri
Ilk asansörlerde kontrol yolcu tarafindan veya asansör operatörü tarafindan yapilmaktaydi. Ilk kontrol algoritmasi operatör hareketlerinden gelistirildi. Bu çalistirma otobüs isletmesiyle benzerdir. Otomatik toplamali kontrol sisteminin dayandigi temel ilkedir. Bu yöntemle kontrol edilen kabin, ayni yöndeki kabin çagrilari ve kat çagrilarina hizmet verir, çalismaya kabinin bulundugu kattan baslar ve ayni yöndeki kat çagrisi veya kabin çagrisi olan son kata kadar devam eder. Böylece binadaki her kata bir çevrim içinde her zaman hizmet vermesi saglanir [1,3].
Belirtilen bu yöntem “simpleks sistem” olarak bilinir. Çok kabinli sistemlerde her bir tekil kabinin kontrolünde kullanilir. Asansör sisteminden beklenen iki temel özelligi karsilar. Bunlar;
1. Yolculari tasidigi esnada, gidis yönünün aksine kabinin yönlenmesini engellemek,
2. Kabin çagrisi olan bir kata ugramadan geçmemesidir.
Çok kabinli sistemde, yolcu bekleme zamanini azaltacak sekilde her kabin belli kat çagrilarina cevap verecek sekilde düzenlenir. Bu sistem trafik sartlarindaki degismeye göre ayarlanabilir.
4.3.1. Ikili / Üçlü sistem
Fazla yüksek olmayan binalarda kullanilan iki veya üç kabinli gruplar için en uygun “basit grup kontrol” sistemidir. Bu kontrol algoritmasinda giris hariç her katta YUKARI – asagi çagri dügmesi bulunur. Kabin çagrilarinin dogrusal dagitimi kontrol kurallarina göre yapilir. Kabin, kabin ve kat çagrilarini bulundugu konuma ve hareket yönüne göre yanitlar. Bunun için mevcut çagrilar en yakin kabin arastirmasi ile siniflandirilir ve her çagri bir kabine tahsis edilir [3].
En yakin kabin arastirmasi kabin servise çikinca çagri iptal oluncaya kadar sürer. Her kat çagrisi en uygun durumdaki kabine gönderilir. Eger uygunluk bakimindan kabinler ayniysa, en yakin kabine, eger mesafelerde ayniysa digerinden daha önce uygun duruma geçen ilk kabine çagri gönderilir. Kabin doluysa kat çagrilarini yanitlamak için durmaz. Kabinin yükü azaldiginda tekrardan çagrilara yanit vermeye baslar.
Eger kabin ne kat ne de kabin çagrisi almamissa bulundugu katta kapilar kapali durur. Bina içinde park etme algoritmasi mevcut degildir. Duran kabinler tekrardan kat çagrisi alinca hareket etmeye baslarlar.
Sistem sadece az sayidaki kata hizmet vermeye, kabin dagiliminin çok önemli olmadigi hallerde uygundur. Asagi-pik trafiginde bu algoritma uygun sonuçlar vermez. Yukari katlara daha çok servis vereceginden asagi katlardaki çagrilan ihmal eder. Birçok kontrol sistemi, son yolcusu çikmis olan kabini mümkün oldugunca hizli bir sekilde ana girise yollar. Fakat ikili/üçlü sistemde giristen çagri gelmedikçe kabin ana girise gönderilmez.
4.3.2. Sabit sektörlü sistem – zaman öncelikli
Bina içindeki katlara, yukari ve asagi sektörlere ayrilmis kabinler grubuyla servis verilir. Kat çagrisi kaydedilir edilmez her sektör zamanlara ayrilmis olur. Öncelik seviyeleri birbirinden farkli zaman araliklarina sahip olabilir. Kabin kayitli olan çagrilarini tamamladiginda yeni dagitim için uygun hale gelir. Yüksek öncelikli sektör kabin tahsisinde ilk sirayi alir [1].
Bu sistem ana girise tercihli servis sunar. Ana giriste hiçbir kabin bulunmuyorsa, uygun durumdaki kabin girise gönderilir. Burada kapilan açik durumda bekler. Katlar arasi trafik performansi zayiftir. Bu sistemin sektörlere sabit limitler ve sabit lojik uygulamalar kullanmasi problem yaratir. Trafik akisindaki yeni durumlara kontrol sisteminin kendini ayarlamasi zor olmaktadir.
4.3.3. Sabit sektörlü sistem – genel sektör
Pik trafik halleri disindaki trafik için uygun kontrol sistemidir. Yogun dengesiz trafik için özel nitelikler ile servis verir. Bu sistemde bina statik talep sektörlerine bölünür. Sektör sayisi kabin adedine baglidir. Tam dolu kabinler bu dagilimda hesaba katilmaz. Etkinlik siniri içinde belirlenen kabin dogrusal toplama kurallarina göre çalisir.
Sistem, sektör içindeki kat çagrilarina ve yukari yöndeki bos komsu sektördeki kat çagrilarina da yanit verir. Bazi hallerde asagi yöndeki sektördeki kat çagrilarina da yanit verir. En önemli özelligi park etme politikasina sahip olmasidir. Park sektörleri talep sektörlerinin benzeridir. Bir kabin bagli oldugu sektörde herhangi bir çagri almamissa kapilan kapali olarak bulundugu konumda park eder. Dagilimi yapilmamis bos kabin, kabin yönündeki en yakin bos sektördeki kata gider. Kabinin baska sektörlere park etmesi yerine ana girise park etmesi tercih edilir. Eger giristeki kabin, kabin veya kat çagrisina cevap vermek için hareket ederse en yakinda bulunan park etmis kabin yerini almak için harekete geçer.
Dengeli katlar arasi trafik durumunda park etme politikasiyla iyi bir performans sergiler. Yüklü trafik olan sektörlere ilave kabinler gönderilerek trafik yükü azaltilir. Dengeli katlar arasi trafik durumunda, kabinleri dengeli olarak bina içinde dagitilmasindan dolayi bu sistem iyi performans sergiler. Ayrica yukari-pik ve dengesiz katlar arasi trafik hallerinde de iyi performans sergilemektedir. Yüklü asagi-pik trafik durumunda binanin alt katlarina zayif servis sunmaktadir [5].
4.3.4. Dinamik sektörlü sistem
Dinamik sektörlü kontrol sistemi özellikle hafif ve yogun dengeli trafik durumlari için uygundur. Her kabin sektör tanimina uygun olarak tahsis edilir ve kat çagrilarini dogrusal toplama yöntemine göre yanitlar. Her kabin tek sektör tanimlar. Dolu kabin sektör tanimlamaz.
Dengeli katlar arasi trafik algoritmasina paralel olarak serbest kabinlerle çalisan diger dinamik sektörleme algoritmasi da sunulur. Serbest kabin kontrol algoritmasi, trafigin yogun oldugu yere bos kabinleri göndermeyi amaçlar. Keza bu algoritma binayi sabit park sektörlerine bölerek park etme politikasi uygular.
Dinamik sektör dengeli veya dengelenmemis katlar arasi trafik durumlarinda oldukça iyi performans sergiler. Buna karsin asagi-pik halinde iyi performans göstermez. Çok fazla kat çagrisi kabin çagrilarinin önceligi nedeniyle yanitlamaz. Bos kabin algoritmasi yardimiyla binada bölünmüs sabit park sektörleriyle park etme politikasi sunar ve ana giris öncelikli servise sahiptir [3,5].
4.3.5 Konvansiyonel sistemlerin karakteristikleri
Konvansiyonel kontrol sistemlerinin genel karakteristikleri asagidaki gibidir :
1. Bu sistemler çoklu algoritmalardir. Degisik trafik durumlarinda degisik kural veya algoritma setleri kullanilir. Ilk çalisma modu genellikle katlar arasi trafik halidir Bu durum standart algoritmadir. Yukari-pik trafik degisik algoritma gerektiren haldir. Asagi-pik trafikte ise sabit sektörlü zaman öncelikli ve genel sabit sektörlü sistemlerde ana terminaldeki kabin dagitiminda düzenlemeler yapan bazi küçük degisiklikler ile standart algoritma uygulanir.
2. Asagi-pik veya yukari-pik trafik için tamamen degisik algoritma istenen hallerde, bir halden digerine genelde birden geçilir. Bu mevcut trafikte aksamalara neden olur.
3. Her sistemdeki yukari-pik kontrol algoritmasi, çalistirildiginda hemen hemen aynidir. Ana terminale sunulan öncelikli servis, sinirli kapasite ile önemi az yukari-pik trafik sunma yetenegini gösterir.
4. Bu sistemler kabinin bina içindeki turunda kat çagrilarini yanitlamada kabinleri tam kullandirir. Bunu dogrusal toplama esasina-göre tekil kabinlerin kontrolüyle yapar.
5. Dagitim metotlari, sabit sektörlü-zaman öncelikli ve genel sabit sektörlü sistemlerin sadece serbest veya yönlenmemis kabinleri talep sektörlerine dagitarak gerçeklestirilir. Bir kabin bir kat çagrisini yanitlamaya basladiginda, kabin tekrar bos oluncaya kadar sistem, kabinin kontrolünü birakir ve basit yöntemle kabinin çalismasina müsaade eder. Yönlenmis kabinler hemen hemen digerlerinden bagimsiz kendi baslarina çalisirlar, böylece grup kontrol algoritmasinin hedeflerine ulasilir.
6. Sabit sektörlü-zaman öncelikli ve dinamik sektörlü sistemler dagitim yöntemleri çakistiginda kat çagrilarinin servis için bekleme zamanlarini dikkate almaz.
7. Bu sistemlerin hiçbiri kat çagrilarinin muhtemel bekleme zamanlarini dikkate almazlar. Yüklü çagri saptamasini ve dinamik sektörlü sistemin isletme tarzini bu yöndeki çözüm olarak kabul edilebilir.
4.4. Kompüter Esasli Sistemler
Asansör konfügürasyonu minimum tesis ile maksimum trafik akisi elde etmelidir. Bu nedenle esnek (flexible) kontrol sistemlerine ihtiyaç vardir. Konvansiyonel kontrol sistemleri pek çok trafik durumuyla ugrasan ve taleplere cevap veren özellikler sunarlar. Birçok parametre tasarim asamasinda sabittir.
Data yetersizligi gerçek binada trafik taleplerini cevaplamaya yeterli olmaz. Konvansiyonel sistemlerde sabit mantik mevcuttur, çok küçük bir ayarlamaya müsaade etmektedir [3,6].
Esneklik oldukça önemli bir taleptir ve konvansiyonel kontrol sistemleri kolay veya ucuz bir sekilde esneklik göstermezler. Bu nedenle konvansiyonel kontrol sistemleri yerini kompüter kontrolüne birakmistir. Hesaplama yetenegi ve hizi nedeniyle kompüter, çok yönlü kontrol sistemlerinde yüksek performans sergilemektedir.
Asansör kontrol sistemlerinde kompüterlerin kullanilmasi, asansör endüstrisinde önemli bir ileri adim olarak kabul edilebilir. Kompüterlerin baslica avantajlari sunlardir:
1. Kompüterler programlanabilirler. Sistem yüklendikten sonra kontrol algoritmasi degistirilebilir. Bu, kolaylikla ve ucuz yoldan eski tekniklerle yapilamaz.
2. Kompüterler hesaplama yetenegine sahiptir. Bu konvansiyonel sistemlerden uyarlanan basit tipler yerine hesaplama esasli dagitim yöntemlerinin uygulamasini saglar.
3. Kompüterler performans datalarini saklar ve gerektiginde kullanir.
4.4.1. Konvansiyonel algoritmalara kompüter uygulamasi
Bu konudaki ilk çalisma SWINDELLS [6] tarafindan, minikompüter esasli asansör kontrol sistemi adiyla 1975 yilinda yapilmistir. Birçok konvansiyonel algoritmanin iyi yanlarinin karisimini uyarlamis ve performansi arttirmak için kendi degisikliklerini ilave etmistir.
Yukari-pik ve asagi-pik seçim semalari Dinamik Sektörlü algoritmanin aynisidir. SWINDELLS, Dos SANTOS [7] ile benzer sekilde yukari-pik sonuçlarini elde etmistir. Yukari-pik performansi, asagi-pik yükleri uygulamasi için Genel Sabit Sektörlü algoritmadan % 10-20 arasinda bir degerle daha iyidir. Katlar arasi performansinda Dinamik Sektörlü algoritmaya nazaran kayda deger bir gelisme kaydedememistir.
Katlar arasi trafik algoritmasi asagidaki düzenlemeler ile Dinamik Sektörlü sistemin aynisidir;
1. Yüklü çagrilar, ana terminalde park eden kabine tercihen gönderilir.
2. Ayni katta birden fazla kabin oldugunda, çagrilara dogru yönlenmis öncelikli kabin, kabin yönündeki kat çagrilarini yanitlar.
3. Serbest kabinler sadece park etme sektörlerinde durmak yerine yüklü trafigin beklendigi belli katlara park edilir.
4.4.2. Mini kompüter esasli sistem
Bu sistem kabin tur zamani ve her kat çagrisinin yanitlanmak için bekleme zamanini tahmine dayanan bir dagitim yöntemi kullanir. Bu durumda, tur zamani kabinin kat çagrisini yanitlamak için gereken zaman olarak belirlenir. Her kat çagrisi asagidaki 3 halden biri olabilir :
1. Uzun bekleme kat çagrisi. Bu çagri normalde ortalama degerden 3 kat daha büyük bekleme zamanina sahiptir.
2. Yüksek faaliyet katindaki kat çagrisi. Bu çagri ortalama degerden 3 kat fazla faaliyete sahip kattaki çagridir.
3. Yüksek öncelikli kattaki çagri. Diger katlardan öncelikli servisin oldugu önceden tanimlanmis katlardan birindeki çagridir.
Kullanilan algoritmanin en önemli özelligi dagitim yöntemidir ve oldukça çok yönlüdür. Bununla birlikte ölçüm için gerekli 20 saniyelik sure her kabin çagrisi için durdugunda 8-11 saniye arasinda bir süre gerektigi göz önüne alindiginda daha kisa oldugu görülür [7]. Ortalama olarak her kabin sadece iki çagriya yanit verebilir olmasidir ve bunlardan biri de kabin çagrisidir.
4.4.3. Optimum kompüter kontrol sistemi
Kompüter kullanilarak asansör sisteminin performansinin optimize edilebilecegi ilk olarak CLOSS tarafindan gösterilmistir. Her kabin için muhtemel yol göz önüne alinarak toplam kabin tur zamanini minimuma indirmek hedeflenir [3.8]. Asagidaki sinirlamalara uyan asansör sistemlerine optimizasyon uygulanabilir:
1. Kabin içindeki yolcunun hedefledigi katta durmalidir,
2. Kabin içinde yolcu bulunurken asla hareket yönünü degistirmemelidir.
Bunlara ilave olarak asagidaki kabuller yapilabilir
1. Yolcularin önceden belirlenmis yöndeki seyahatinde. aksi yöndeki kabin yanit vermemelidir.
2. Kabin yolcunun bulunmadigi veya kabine girip çikmadigi bir katta durmamalidir.
Yukaridaki özellikler uygulandiginda göz önüne alinabilecek yol sayisi azaltilmis olur. Böylece çözüme ön optimizasyon uygulanmis olur.
CLOSS bu dagitim yöntemini degisik asansör sistemlerine uyarlayarak bazi önemli sonuçlar elde etmistir. Hesaplama sonuçlan ve optimum dagitim yöntemi için gerekli datalar kullanilarak, mevcut tüm dagitimlarin saklandigi ve sadece yeni kaydedilen yolcu çagrilarini inceleyen optimum dagitim yöntemini gelistirildi. Performansin sadece arastirma teknikleri uygulanandan %10-15 arasinda daha kötü oldugu görülmüstür.
4.4.4. Uygun çagri dagitma sistemi
Uygun Çagri Dagitma (UÇD) sistemi, CLOSS’ un ele aldigi optimum kompüter kontrol sistemindeki performans düsüklügünü gidermek için gelistirilmistir. Esas olarak bu sistem optimum dagitim yöntemlerine dayanir. Her kattan asansör kabininde bulunan çagri sisteminin benzen bulunmaktadir, ancak kabinlerde bu sisteme gerek yoktur [8]. Dagitim yönteminde üç tür degerlendirme fonksiyonu vardir:
1. Ortalama bekleme zamani,
2. Ortalama tur zamani,
3. Maksimum bekleme zamanini hesaba katan ortalama tur zamani.
Yeni bir çagri kabine gönderildiginde degerlendirme artan deger halinde hesaplanir. En düsük degerlendirmeye sahip kabin çagriyi yanitlamak için gönderilir. CLOSS tarafindan önerilen temel algoritma birçok ilave özellige sahiptir. Bunlardan bazilari:
1. Park etme politikasi,
2. Durak sayilarinin azaltilmasi,
3. Yukari-pik trafik halinde dinamik yukari-pik bölgelere ayirma uygulamasi.
Yüklü hallerde bu sistemin yukari-pik performansi herhangi bir konvansiyonel sistemden daha iyidir. Asagi-pik performansi da yüksek talep seviyelerinde diger konvansiyonel sistemlerden daha iyi bir deger sergiler. Katlar arasi trafik halinde ise, diger sistemlerle mukayese edildiginde en iyi performansi vermektedir.
4.5. Kompüter Grup Kontrolü
“Kompüter grup kontrol” ü genel asansör sistem için gelistirilmis bir sistematik yaklasimdir. Tasarim öncelikle UÇD algoritmasinin iyilestirilmesiyle düzgün katlar arasi performansi sunan esnek bir algoritma elde etmeyi hedefler. Daha sonra pik trafik hallen için düzenlemeler yapilmistir. Temel algoritma katlar arasi trafik hali için düzenlenmis ve hedefleri sunlardir;
1. Binadaki tüm katlara servis vermek,
2. Ortalama yolcu bekleme zamanini azaltma,
3. Düzenlemelerle yüksek esneklik sunmaktir.
Ilk hedef, bekleme zamanini minimuma indirmek için düzensizlikleri gidermektir. Yukaridaki hedeflere ulasmak için LIM [1] tarafindan kontrol algoritmasi için yeni teknikler gelistirilmistir. Bunlar esas olarak kompüterin hizli hesaplama ve data depolama yeteneklerinden faydalanmaya dayanmaktadir.
Bütün katlara servis ancak tüm kat çagrilan göz önüne alindiginda saglanir. En uzun beklemenin oldugu kat çagrisi ilk olarak servis verilmek için ele alinir ve kaydedildikleri siraya göre kat çagrilarina yanit verilir. Bu halde kat çagrilarinin bekleme zamanlan bir sira seklinde ele alinabilir. Kompüter kullanimiyla ayni zamanda kabin tur zamani kabul edilebilir kesinlikle hesaplanabilmistir.
Kontrol algoritmasinin yazilimi birçok modüllerin bir araya getirilmesiyle olusturulmustur. Bunlar UÇD sisteminin görevini yapan modüllerdir. Bunlardan bazilarini Sekil 2-2′ de görülen bir akis diyagramiyla göstermek mümkündür [3],

Sekil 4-2 Kompüter grup kontrol algoritmasinin akis semasi
Kompüter Grup Kontrol (KGK) algoritmasi esas olarak tek bir algoritmadan olusmaktadir. Sahip oldugu çesitli özellikler sayesinde her tip trafik modeline yanit vermektedir. Diger konvansiyonel sistemlerle karsilastirildiginda, mevcut programin birçok kontrol parametresi yeniden programlanmak suretiyle tekil taleplere yanit verebilmesi üstünlügüne sahiptir [9].
4.5.1. Algoritmanin özellikleri
Asagida kullanilan algoritmanin temel özelliklerinden olan kat çagrisi sirasi ve dagitim yöntemi hakkinda bilgiler verilmistir.
a. Kat Çagrisi Sirasi :
Kat çagrilarini sistem açisindan sira ile göz önüne almak tercih edilmistir. Çagrinin önceligi sira içindeki yerine göre belirlenmektedir. Ayrica siranin en basindaki çagri en yüksek öncelige sahip demektir. Çagrilan sira halinde depolamanin sagladigi avantajlar sunlardir;
1. Dagitim yönteminin isini kolaylastirmak,
2. Normal ve zayif trafik hallerinde, yakindaki kat çagrilarina sirayla yanit verebilmek,
3. Kat çagrilarina servis vermek için esneklik sunmak,
4. Kabinlere kat çagrilarini seçme ve yerlestirmeyi basitlestirmek.
b. Dagitim Yöntemi :
Uygun kabinlere uygun kat çagrilarini yerlestirmek bu yöntemin görevidir. Bu yöntem kat çagrisi sirasini kullanarak basitlestirilmistir. Dagitilacak kat çagrilari siranin basindaki kabin seçilerek, kat çagrisi yerlestirilir. Her kat çagrisi her kabin için dagitimi yapildigi varsayilir ve deger hesaplanir. Her kabin minimum degerin oldugu çagriyi yanitlamak üzere kaydeder [10].
4.5.2. Algoritmanin isleyisi
Asansör kabinlerini kontrol etmek amaciyla dizayn edilen kompüter grup kontrol algoritmasi, çalistirma sayisiyla parçalara bölünmüstür. Bunlar; “giris”, “olay yaratma”, “algoritmanin çalismasi” ve “çikis” bölümleridir. Giris bölümünün görevi, kontrolü yapilacak asansör sisteminden su bilgileri toplamaktir;
1. Kabin pozisyonu (bulundugu kat),
2. Kabin yönü (yukari veya asagi),
3. Kabin yükü (içindeki yolcu adedi),
4. Kabin kapisinin durumu (açik veya kapali),
5. Kabin çagrilari,
6. Kat çagrilari
Kontrol algoritmasini çalistirmak için üç tip dataya gerek vardir. Bunlar;
1. Programlanmis data : Bu data algoritma çalistigi esnada yaratilir ve toplanir. Bunlar asansör sistem konfügürasyonu ve algoritmanin kontrol parametreleridir.
2. Asansör sistemi isletim datasi : Bunlar basalangiçta belirtilen giris bölümünde toplanan datalardir.
Algoritma tarafindan yaratilan data : Isletim sirasinda algoritmanin yarattigi datalardir. Bunlar kat çagrilari, kabin çagrilari, kat çagrisi sirasi, vb. datalardir.
ASANSÖR KONTROLÜ
5. ASANSÖR KONTROL SISTEMLERI
ZETADYN asansör uygulamalari için gelistirilmis bir hiz kontrolüdür. Ana kontrol sistemi tarafindan seçilen programlara bagli olarak; Bir mikroislemci, zaman ve mesafe kontrolü ile hareketleri denetler. Baslica özellikleri, montaj ve isletim kolayligi, denetim yazilimi ve programli denetim kartlari ile direkt uyumluluktur. ZETADYN ayni zamanda asansör benzeri diger tahrik uygulamalarinda da kullanilabilir.